بررسی تطبیقی شاخصه‌ رتبه‌بندی اجتماعی در عصر جاهلیت و قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌پژوه کارشناسی ارشد قرآن و حدیث، از کشوراندونزی، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

2 استادیار گروه قرآن و حدیث، مجتمع آموزش عالی بنت الهدی، جامعه المصطفی العالمیه قم، ایران.

چکیده

هدف: پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی شاخصه‌های رتبه‌بندی اجتماعی در عصر جاهلیت و قرآن کریم، به‌منظور آشکار کردن تمایز بنیادین معیارهای منزلت‌بخشی در این دو نظام ارزشی انجام شد.
روش پژوهش: پژوهش حاضر به روش توصیفی- تحلیلی انجام شد. بدین منظور، آیات قرآن کریم به‌عنوان منبع اصلی، و منابع تاریخی مرتبط با ساختار اجتماعی و ارزش‌های حاکم بر جامعه عرب جاهلی به عنوان منابع تکمیلی مورد بررسی قرار گرفت.
یافته‌ها و نتایج: بررسی‌های انجام شده نشان داد که در دوره جاهلیت، ساختار اجتماعی بر پایه نسب‌گرایی، ثروت‌محوری، قدرت سیاسی و معیارهای قبیله‌ای استوار بود که به توزیع ناعادلانه قدرت، تبعیض طبقاتی و نابرابری هویتی می‌انجامید. در مقابل، قرآن کریم نظام ارزشی جایگزینی را بر محور تقوا، ایمان، علم‌آموزی و عمل صالح بنیان نهاد که منزلت اجتماعی را براساس معیارهای الهی و انسانی تنظیم می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان داد که قرآن کریم، ارزش‌های اخلاقی، انسانی و معنوی را جایگزین شاخص‌های مادی و طبقاتی نموده است و ساختارهای ناعادلانه و سلطه‌گر دوره جاهلیت را نفی می‌کند تا جامعه‌ای مبتنی بر عدالت اجتماعی، برابری و کرامت انسانی شکل گیرد.

کلیدواژه‌ها


  1. * قرآن کریم (1373). مترجم: مکارم شیرازى، ناصر. قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى.
    1. ابن‌کلبی، هشام‌بن محمد (۱۳۸۷). جامعه‌شناسی دینی جاهلیت قبل از اسلام. مترجم: یوسف فضایی. تهران: انتشارات پویان‌فر.
    2. آخوند، سکینه.، پورمحمدی، سیده راضیه.، و نجفی، معصومه (۱۴۰۰). بررسی تطبیقی شاخصه‌های اخلاقی جاهلیت اولی با جاهلیت مدرن. فصلنامه پژوهش‌های اجتماعی اسلام، ۳(۱)، ۱۰-۲۵.
    3. آلوسی، شهاب‌الدین سید محمود (بی‌تا). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    4. پیشوایی، مهدی (۱۳۸۲). تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام ص). قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، دفتر نشر معارف.
    5. رشیدرضا، محمد (۱۳۵۰هـ.ق). تفسیر المنار. قاهره: المطبعة المصریة.
    6. رضایی اصفهانی، محمدعلی (۱۳۹۲). منطق تفسیر قرآن. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
    7. شاذلی قطب(سید قطب)، سید ابراهیم حسین (۱۴۰۵هـ.ق). فی ظلال القرآن. قاهره: دارالشروق.
    8. طبرسی، الفضل‌بن الحسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    9. طبری، محمد‌بن جریر (بی‌تا). تاریخ الرسل والملوک. مترجم: پاینده، ابوالقاسم. تهران: انتشارات اساطیر.
    10. طوسی، فرخ (۱۳۸۵). جامعه‌شناسی طبقات اجتماعی. تهران: نشر قومس.
    11. فائز، عباس (۱۳۸۳). جاهلیت و تمدن اسلامی. تهران: نشر بعثت.
    12. فروخ، عمر (۱۹۶۲). تاریخ الجاهلیة. بیروت: دار العلم للملایین.
    13. قنبری‌نیک، محسن.، و عبدالله، ابراهیم (۱۳۹۷). طبقات اجتماعی از دیدگاه قرآن کریم و شیوه‌های مواجهه با آنان. فصلنامه مطالعات تفسیری، ۵(۲)، 102- 103.
    14. معلوف، لویس (۲۰۰۱). المنجد فی اللغة و الإعلام. بیروت: دار المشرق.
    15. مکارم شیرازی، ناصر.، و دیگران (۱۳۸۳). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
    16. نوراخوان، محمد (۲۰۲۴). جوامع عرب قبل از اسلام: کشف میراث فرهنگی، نظام‌های اجتماعی و نظام‌های اعتقادی. نشریه بین‌المللی مطالعات دینی و میان‌رشته‌ای (IJoRIS)، ۱(۱)، ۶۷-۸۴.
    17. وات، ویلیام مونتگمری (۱۳۷۱). محمد در مکه. مترجم: آرام، احمد. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.